Gatunki wierzby używane w wikliniarstwie
W polskim wikliniarstwie dominuje Salix viminalis (wierzba wiciowa), znana też jako wiklina właściwa lub osier. Jej pędy są długie, elastyczne i stosunkowo cienkie, co czyni je odpowiednim materiałem do wyplatania. Obok niej uprawiane są hybrydy krzyżówkowe, takie jak Salix × calodendron i Salix × dasyclados, które charakteryzują się szybszym przyrostem i grubszymi pędami przydatnymi do wyrobów o solidniejszej konstrukcji.
Salix purpurea (wierzba purpurowa) ze względu na cienkie, elastyczne i stosunkowo twarde pędy stosowana jest do wyrobów wymagających precyzji – np. małych koszyczków i biżuterii wiklinowej. W południowej Polsce spotykane są lokalne odmiany o różnych właściwościach surowca.
Gatunki najczęściej uprawiane w Polsce
- Salix viminalis – pędy do 3 m długości, kolor jasnobeżowy po wysuszeniu, najczęściej stosowana
- Salix purpurea – pędy cieńsze, lekko fioletowe, do precyzyjnych wyrobów
- Salix triandra – pędy o gładkiej korze, często stosowane w tradycyjnych wyrobach regionalnych
Terminy zbioru
Pędy wierzbowe zbiera się dwukrotnie w ciągu roku. Główny zbiór odbywa się późną jesienią – od listopada do końca marca, gdy rośliny są w stanie spoczynku wegetatywnego. W tym okresie soki są cofnięte, kora ściśle przylega do drewna, a surowiec łatwiej się obrabia i przechowuje.
Zbiór letni, rzadziej praktykowany, odbywa się w czerwcu lub lipcu, gdy pędy są jeszcze zielone. Taki surowiec wymaga szybkiego przetworzenia i stosowany jest bezpośrednio – bez suszenia – do wyrobów o specyficznej elastyczności.
Zbiór jesienny i zimowy
Zbiór po opadnięciu liści (październik–marzec) daje surowiec najwygodniejszy do przechowywania. Pędy suszy się w snopkach i może je się przechowywać przez kilka lat bez utraty właściwości. W warunkach polskich uprawy w okolicach Rudnika nad Sanem i Nałęczowa zbiór odbywa się zazwyczaj od połowy listopada do końca lutego.
Długość i grubość pędów
Do wyplatania koszyków stosuje się pędy o długości od 70 cm do ponad 2 m. Pędy krótsze (do 1 m) używane są do drobnych wyrobów i przy wykańczaniu krawędzi, dłuższe – do głównego splotu. Podstawa pędu, tzw. piętka, jest zwykle grubsza i twardsza, dlatego przy obróbce pracuje się od końca w stronę pięty.
Wpływ terminu zbioru na jakość surowca
Pędy zebrane zbyt wcześnie (przed opadnięciem liści) zawierają więcej soku i mają wyższe prawdopodobieństwo rozwoju pleśni podczas suszenia. Pędy zebrane wiosną, po przebudzeniu wegetatywnym, mogą mieć korę zaczynającą się łuszczyć – co utrudnia ich obieranie i wpływa na estetykę wyrobów.
Optymalny czas to pełen stan spoczynku: od momentu opadnięcia liści do końca zimy. W tym oknie pędy mają stabilną wilgotność, kora dobrze przylega do drewna, a surowiec po wysuszeniu ma jasny, równomierny kolor.
Warunki uprawy wpływające na plon
Wierzba wiklinowa preferuje gleby wilgotne, bogate w składniki odżywcze – mady rzeczne i gleby aluwialne. W Polsce uprawy zlokalizowane są często w pobliżu rzek: Sanu, Wisły i ich dopływów. Coroczne cięcie (na tzw. głowę lub przy ziemi) stymuluje odrost silnych, długich pędów jednorocznych, które są surowcem wikliniarskim.
Nasadzenia prowadzone w formie plantacji dają plon stabilniejszy pod względem jakości niż wiklina pozyskiwana ze starszych, niekształtowanych krzewów przydrożnych. W Rudniku nad Sanem, uznawanym za centrum polskiego wikliniarstwa, uprawa prowadzona jest od ponad stu lat.